OSADNICTWO

Pierwsze osady ludzkie na terenie delty Wisły pojawiły się, na co wskazują wyniki prac wykopaliskowych, w epoce brązu (1700 - 650 r. p.n.e.). Jednak ludzie unikali bagiennych terenów deltowych z uwagi na nieprzydatność ich do uprawy rolnej wynikającą z ciągłego zagrożenia powodziowego. Obrzeża delty obrosły licznymi osadami w okresie rzymskim w wyniku zainteresowania świata bursztynem nadbałtyckim. Około VII wieku na zachodnim skraju delty powstała osada rzemieślniczo - rybacka, która do X wieku rozrosła się do postaci grodu obronnego zwanego Gyddanyzc. Dziś gród ten znany jest bardziej pod nazwą Gdańsk.

Ingerencja człowieka w naturalne stosunki wodne delty Wisły rozpoczeła się najprawdopodobniej jeszcze przed XIII wiekiem. Wtedy to właśnie pierwsi osadnicy zaczęli zajmować pod wypas i uprawę,a później również pod osadnictwo, tereny, które ze względu na panujące tu trudne warunki dotąd pozostawały poza zainteresowaniem i zasięgiem człowieka. Pierwsze większe przekształcenie tutejszego krajobrazu nastapiło w okresie panowania krzyżackiego. Polegało ono na regulacji ramion ujściowych Wisły, budowie wałów przeciwpowodziowych oraz polderyzacji terenów zalewowych. Wały budowano, by ochronić ochronić się przed okresowymi wylewami rzek. W tym samym celu budynki zarówno mieszkalne i gospodarcze, a w zasadzie całe zagrody lokalizowano na naturalnych wzniesieniach lub sztucznie usypanych kopcach [terpach]. Materiałem do budowy terpów był urobek z kopania kanałów i rowów. Utrzymanie systemu przeciwpowodziowego wymagało ciągłej pracy wszystkich mieszkańców. Praca ta musiała być dobrze zorganizowana. Już w 1407 roku wydano ustawę regulującą obowiązki mieszkańców Żuław w zakresie melioracji i ochrony przeciwpowodziowej. Były to zaczątki Związków Wałowych funkcjonujących na tym terenie przez blisko sześć stuleci.

Historycy różnie określają etapy osadnictwa na terenie delty Wisły. Jeden z najdokładniejszych i najbardziej przejrzystych jest podział prof. Bogny Lipińskiej.
Wyróżnia ona siedem etapów osadnictwa na Żuławach:

  • do 1308 roku - okres przedkrzyżacki;
  • lata 1308 - 1400 - okres krzyżacki (kolonizacja fryzyjsko - flamandzka);
  • poł. XV w. do poł. XVI w. - okres „olenderski I”;
  • poł. XVI w. do poł. XVII w. - okres „olenderski II”;
  • poł. XVII w. do 1772 roku - okres „olenderski III”;
  • lata 1772 - 1900
  • lata 1900 - 1945

Jednym z ważniejszych i za razem smutniejszych wydarzeń w dziejach osadnictwa na Żuławach była II Wojna Światowa, a właściwie nie tyle sama wojna, co jej ostatnie miesiące, bo aż do 1945 roku na terenie Żuław nie prowadzono żadnych działań wojennych. W marcu 1945 roku Niemcy, wycofując się pod naporem oddziałów II Frontu Białoruskiego, wysadzili w powietrze wały przeciwpowodziowe i rozmontowali pompy w przepompowniach wody, zalewając wielkie już wówczas poldery. Wiekszość ze 135 istniejących wtedy przepompowni zostało zniszczonych, silniki wymontowano, budynki zburzono, przewody elektryczne pozrywano. Wszystkie obszary depresyjne zostały zalane, a tereny przydepresyjne podmoknięte. Ponad 100 tysięcy hektarów gruntów było niezdatnych do uprawy. Na zalanych terenach zaczęło tworzyć się środowisko podobne do pierwotnego środowiska deltowego.

Mimo przepowiedni, że Polska za 20, a nawet za 100 lat nie odbuduje gospodarki żuławskiej, jeszcze w tym samym roku przybyli na te tereny pierwsi polscy osadnicy. Do końca roku zasiedlono ponad 2300 gospodarstw, a w ciągu następnych 5 lat odbudowano wały przeciwpowodziowe oraz przepompownie i osuszono zalane tereny.
Można by więc dodać do podziału prof. Lipińskiej ósmy okres w dziejach osadnictwa na Żuławach, obejmujący czas po II Wojnie Światowej - czyli odbudowę systemu przeciwpowodziowego i melioracyjnego oraz zasiedlanie Żuław przesiedleńcami z Polski centralnej i południowej i z jej dawnych terenów wschodnich, przyłączonych po wojnie do Związku Radzieckiego.

Reasumując, osadnictwo i rolnictwo na terenie Żuław, jak i każdego innego terenu deltowego napotyka poważne trudności związane z okresowymi wylewami rzek oraz zmianami przebiegu poszczególnych ich ramion w delcie. Utrudnieniem jest również zjawisko cofki czyli podnoszenia się poziomu wody w rzece na skutek wpychania wody morskiej w jej koryto przez wiatr wiejący od morza. Jest jednak i dobra strona tego stanu rzeczy. Trudne warunki osiedlania się są przyczyną braku dużych miast na tym terenie. Dzięki temu krajobraz Żuław to w ogromnym procencie krajobraz wiejski.


Na podstawie:


Krajobraz

Do Góry

 

Palczewo
Drewnica
Ostaszewo
Wikrowo
Drewnica

2009-