WIEŚ

Bardzo ciekawym, choć rzadko zauważanym przez turystę zabytkiem ziemi żuławskiej jest zachowana w niemal niezmienionym kształcie średniowieczna forma przestrzenna wsi, uwidaczniająca się na zdjęciach lotniczych i satelitarnych, a z lądu w postrzeganiu ich w otwartym krajobrazie w postaci charakterystycznych panoram z dominującą bryłą kościoła.

         Wśród żuławskich wsi lokowanych bądź relokowanych w średniowieczu można wyróżnić kilka typów rozplanowania przestrzennego, z czego do najczęściej wystepujących na Żuławach zalicza się:

  • wieś owalnicowa [owalnica]
  • wieś ulicowo - placowa
  • wieś ulicowa [ulicówka]
  • wieś ulicowa jednostronna [półwieś]
  • przysiółek ulicowy
  • ulicówka wodna
  • ulicówka przywałowa

Największymi wsiami średniowiecznych Żuław były owalnice i wsie ulicowo - placowe. Posiadały one nawet kilkadziesiąt siedlisk zlokalizowanych przy dwóch drogach, między którymi znajdowało się nawsie. Nawsie to charakterystyczna dla tego typu wsi wspólna strefa publiczna, na której znajdował się kościół, cmentarz, karczma oraz inne obiekty wspólnie użytkowane przez mieszkańców wsi [np. staw do pojenia zwierząt i do celów przeciwpożarowych]. Owalnica miała, jak sama nazwa wskazuje, kształt wydłużonego owalu, wieś ulicowo-placowa natomiast - prostokąta. Przykładem wsi ulicowo - placowej może być Steblewo, czy Cedry Wielkie, natomiast owalnicy - Stara Kościelnica, Tuja, czy Ostaszewo.

Niewiele mniejszymi osadami były ulicówki, w których siedliska rozlokowane były wzdłuż jednej drogi i nie było nawsia [tu przykładem mogą być: Trutnowy, Kościeleczki].

Znacznie mniejszymi jednostkami były ulicówki jednostronne, w skład których wchodziła dużo mniejsza [do 10] ilość siedlisk [Krzywe Koło, Suchy Dąb]. Po jednej stronie drogi znajdowały się w takiej półwsi duże zagrody kmiece, a po przeciwległej małe zabudowania zagrodnicze. Z uwagi na asymetryczne rozplanowanie tych wsi nazywa się je półwsiami.

Najmniejsze osady średniowiecznych Żuław składały się z najwyżej pięciu zagród kmiecych i określane są mianem przysiółków ulicowych [Szymankowo, Kaczynos].

Na terenie tak obfitującym w mniejsze i większe cieki wodne wykształciły się również takie typy układu przestrzennego wsi jak ulicówka wodna i przywałowa. W pierwszym przypadku zabudowania rozmieszczone były wzdłuż brzegu, bądź obu brzegów cieku wodnego. W drugim zaś wzdłuż drogi biegnącej przy wale przeciwpowodziowym [np. Pogorzała Wieś]. Takie rozlokowanie wsi wynikało z ważnej roli komunikacyjnej jaką pełniły w nich cieki wodne. Przykład tego rzadko spotykanego typu zabudowy wiejskiej z kanałem jako głównym traktem komunikacyjnym można zobaczyć we wsiach Tujsk i Marzęcino na Żuławach Wielkich oraz Tropy i Dzierzgonka na Żuławach Elbląskich.

Żuławy są jedynym regionem w Polsce, gdzie formy przestrzenne wsi są zachowane od czasów średniowiecza i doskonale czytelne we współczesnym materiale kartograficznym oraz w przestrzeni, dlatego też powinny być chronione jako dobro kulturalne i zabytek obrazujący dzieje cywilizacji osadniczej na Żuławach.

 

Do Góry

Dom i zagroda

Palczewo
Drewnica
Ostaszewo
Wikrowo
Drewnica

2009-