HYDROTECHNIKA

Dzieje Żuław to historia ciągłej walki człowieka z wodą. Na każdym kroku widać tu ślady tej historii. Delta Wisły to kraina kanałów, tam, śluz, mostów oraz niegdyś wiatraków. Niestety te ostatnie - wiatraki odwadniająco - nawadniające z uwagi na swoją nietrwałość oraz brak zainteresowania i zaangażowania ludzi zachowaniem ich dla potomnych, nie doczekały naszych czasów. Mam tu oczywiście na myśli brak zainteresowania władz ratowaniem wiatraków, bo istnieje wielu zapaleńców wśród osób prywatnych, którym na sercu leżało i leży ratowanie, a właściwie dziś już rekonstruowanie wiatraków. Pomijam jednak tutaj temat wiatraków, gdyż zasługują one w moim pojęciu na osobne, szczególne potraktowanie. Jeśli chcesz poczytać więcej o wietrznych młynach i pompach [nie tylko żuławskich] wejdź do Wiatraka.

Najbardziej okazałym przykładem obiektów hydrotechnicznych na Żuławach są wały przeciwpowodziowe ciągnące się wzdłuż cieków wodnych. Jednym, z pierwszych wałów przeciwpowodziowych na Żuławach była wzniesiona w II połowie XIII wieku Stara Tama biegnąca wzdłuż wschodniej granicy pól Koszwałów, Cedrów Wielkich i Giemlic. Prawdopodobnie w tym samym okresie rozpoczęto budowę obwałowań na Żuławach Elbląskich. Między innymi pod koniec XIII wieku usypano wał wzdłuż prawego brzegu Nogatu. Te pierwsze wały przeciwpowodziowe były niskie i łatwo poddawały się pod naporem wezbranych wód.

Przełomowym momentem w historii Żuław i ich zagospodarowywania było opanowanie w 1308 roku Gdańska, Tczewa i innych grodów pomorskich i co za tym idzie zajęcie całych Żuław przez Zakon Krzyżacki. Za czasów krzyżackich rozpoczęła się poważna kolonizacja Żuław. Z uwagi na warunki hydrograficzne regionu konieczne było pewniejsze zabezpieczenie przed powodziami w celu pozyskania cennych terenów depresyjnych pod kolonizację, uprawę i hodowlę. Istniejące wały zostały podwyższone i wydłużono Starą Tamę do Leszkowów i dalej do Wiślinki i na południe do Steblewa.

Również pod panowaniem krzyżackim powstały zalążki Związków Wałowych odpowiedzialnych przez następne stulecia za budowę i konserwację wałów przeciwpowodziowych. W 1407 roku Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego - Konrad von Jungingen wydał akt prawny regulujący powinności Żuławiaków w kwestii budowy i utrzymania wałów przeciwpowodziowych. Obowiązywał on wraz z późniejszymi zmianami do końca II Wojny Światowej.

Ochrona przeciwpowodziowa i przeciwlodowa była na Żuławach obowiązkiem powszechnym i funkcjonowała na zasadzie pospolitego ruszenia. Na wezwanie każdy gospodarz musiał stawić się do dyspozycji przysięgłych wałowych koordynujących akcje zabezpieczające i ratunkowe. Na wale wiślanym budowano strażnice wałowe i obsadzano w nich strażników. W wiekszości strażnic wałowych parter zajmowany był przez restaurację przekształcane na czas akcji przeciwpowodziowej w świetlice dla wacht wałowych. Przy strażnicach znajdowały się magazyny sprzętu zawierające wszystko, co potrzebne podczas akcji. Dzięki temu gospodarze stawiający się na wezwanie strażnika nie musieli ze sobą niczego zabierać. Wszystko było na miejscu. Były też przygotowane furmanki z obornikiem, którego używano do zalepiania nieszczelności w wale. Wzdłuż wału, od strony zawala, chodziły wachty obchodowe i sprawdzały, czy nie ma przesięków. Jeżeli znaleźli miejsce nieszczelności wysypywało się w to miejsce obornik i przykrywało plandeką. Takie zabezpieczenie, mimo, że prowizoryczne świetnie spełniało swoją rolę w przeciwieństwie do ziemi, która momentalnie zostałaby wypłukana.

Schematyczna budowa wału wiślanego.
A - rzeka; B - międzywale; C - wał; D - strażnica wałowa na koronie wału; E - zawale [często z zabudowaniami wsi];

Interesującym przykładem takiego obiektu jest drewniana strażnica w Kiezmarku. Budynek został wybudowany w końcu XIX wieku na nowym wale wiślanym. Poprzednia strażnica została rozebrana w latach 1890-1894 wraz z wałem biegnącym bliżej nurtu Wisły. Ten stary wał przepuszczał wodę w Leszkowach i Czatkowach. Pod koniec XIX wieku przesunięto go o 150 metrów w głąb lądu. Przebudowa trwała 11 lat. Ciekawostką jest słup granitowy wkopany w ziemię od strony międzywala z zaznaczonym poziomem wody 27 czerwca 1884 roku. Istniał więc już wtedy nowy wał, albo słup został przeniesiony.

Strażnica wałowa w Kiezmarku. Widok z mostu na Wiśle.

Strażnica wałowa w Leszkowach. Widok z miedzywala wypełnionego wodą wezbranej Wisły.

Strażnica wałowa w Steblewie. Widok z podnóża wału.

Zobacz też wiadomości:

Cmentarz

Do Góry

Zamek

Palczewo
Drewnica
Ostaszewo
Wikrowo
Drewnica

2009-