Kalendarz ♦ Aktualności ♦  ♦ Księga Gości ♦ Newsletter
          

KRAINA WIATRAKÓW

Trafiłeś do krainy wiatraków - wietrznych pomp i młynów. Kraina ta istnieje obecnie jedynie na zdjęciach i w pamięci nielicznych ludzi. W ostatnich latach kraina wiatraków zaistniała również w marzeniach pewnej grupy ludzi. Ludzi miłujących żuławską ziemię i utożsamiających się z nią i jej krajobrazem, którego nieodłącznym elementem były i, miejmy nadzieję, będą wiatraki.

A mogłoby być tak pięknie...

RODZAJE WIATRAKÓW

Wiatraki można podzielić z uwagi na ich budowę na koźlaki, holendry i paltraki. Zastosowanie wiatraków było dwojakie: przemiał zboża i regulacja nawodnienia polderów. Na Żuławach występowały w dużej ilości wiatraki przemiałowe jak i tzw. wietrzne pompy, czyli wiatraki odwadniająco - nawadniające. Te pierwsze występowały w formie koźlaka i holendra, drugie natomiast głównie w postaci koźlaka.

  • Koźlak jest wiatrakiem, którego oś obrotu stanowi pionowy słup umieszczony w drewnianej podstawie [koźle]. Podczas nastawiania go na wiatr obraca się całym wiatrakiem;
  • Paltrak jest drugim typem wiatraka obrotowego. Tu również obraca się całym wiatrakiem, przy czym poza pionową osią znaną już z koźlaka konstrukcja wspiera się również na całym obwodzie na szynie wmurowanej w fundament;
  • Holender to wiatrak wieżowy o nieruchomym, drewnianym lub murowanym budynku z drewnianą, obrotową głowicą [tzw. czapką]. Wiatraki typu holenderskiego budowało się nierzadko na budynkach jak w Drewnicy.

WIETRZNE POMPY

Pierwsze tzw. pompy wietrzne powstały na Żuławach w I połowie XIV wieku, kiedy to zaczęto żuławską ziemię dzielić na poldery [polder - teren otoczony wałem i kanałami, z którego przy pomocy wiartaków systematycznie odprowadzano wodę w celu uzdatnienia go dla celów uprawnych].

Budowę wiatraka odwadniająco - nawadniającego poprzedzało zawsze wydzielenie polderu, obwałowanie go i wykopanie rowów odprowadzających wodę. Następnie na koronie wału powoływało się wiatrak. Powoływało, bo „wiatraka się nie buduje, nie wznosi się. Wiatrak zostaje powołany, bierze początek, albo przychodzi”. Cały system regulacji poziomu wody na Żuławach, w tym wały, rowy, kanały i urządzenia pompujące wodę, wymagał ciągłego nadzoru, ponieważ od jego stanu technicznego zależało bezpieczeństwo mieszkańców i ich dobytku [domów, pól]. Dlatego też wiatraki, kanały, a w szczególności wały przeciwpowodziowe były systematycznie [raz - dwa razy w roku] sprawdzane, konserwowane i w miarę potrzeb naprawiane.

Konstrukcja wiatraka [rysunek - dotknij kursorem] nie zmieniła się od czasów krzyżackich aż do dziś [o przepraszam do I połowy XX wieku, bo dziś już wiatraków nie ma i nie buduje się, chociaż... ale o tym później]. Były to drewniane budowle składające się z obrotowej dużej głowicy [1] osadzonej na stożkowej podstawie [2]. Wiatr poruszał dwoma kilkunastometrowymi śmigami [cztery tzw. „skrzydła”, albo „ramiona” wiatraka to w rzeczywistości dwie śmigi o czterech w sumie końcach. I nie pytaj jak policzyć śmigi w Tczewskim wiatraku o pięciu „skrzydłach”... :-)]. Śmigi [3] obracały wałem [4] i osadzonym nań kołem palecznym [5], którego palce zazębiały się z cewiem [6] osadzonym na pionowym wale [7]. Wał [7] przenoszący ruch obrotowy do podstawy wiatraka osadzony był wewnątrz tzw. sztembra [8] stanowiącego oś obrotu całej głowicy wiatraka. Z pionowego wału [7] z kolei siła przekazywana była również przy pomocy cewia i koła palecznego [8, 9] na wał poziomy [10] z kołem czerpakowym [11] [jak w wiatraku z Ostaszewa], lub rzadziej śrubę Archimedesa [patrz rysunek niżej]. Ostatni element mechanizmu przepychał lub przepompowywał wodę z kanału położonego niżej na terenie polderu do kanału położonego wyżej poza polderem. W suchych latach odwracano kierunek obrotu i wiatrak z odwadniającego stawał się nawadniającym. Głowicę wraz ze śmigami ustawiano w kierunku na wiatr ręcznie przy pomocy dyszla. Teren wyznaczony zasięgiem dyszla oraz śmig nazywano młyniskiem. Moc wiatraka regulowano w zależności od warunków pogodowych poprzez „napirzanie śmig” - włożenie lub wyjęcie z konstrukcji śmig drewnianych elementów zapierzenia.

Śruba Archimedesa. Źródło: Wikipedia Autor: R.Castelnuovo

Śruba Archimedesa. Źródło: Wikipedia Autor: Silberwolf

Liczbę wiatraków pracujących w danym czasie na Żuławach trudno jest określić, ponieważ były to urządzenia nietrwałe i często obok wysłużonego starego wiatraka budowano, powoływano nowy. Wystarczy jednak spojrzeć na XVII - , XVIII - i XIX - wieczne mapy tego regionu żeby stwierdzić, że wietrzne pompy były tu bardzo powszechne. Z tego, co wiadomo w 1774 roku na Żuławach Gdańskich funkcjonowały 54 wiatraki, a w 1818 roku na Żuławach Malborskich - 124 wiatraki odwadniające i 35 przemiałowych.

W II połowie XIX wieku zaczęto scalać poldery, co wymagało zastapienia tradycyjnych pomp wietrznych, wydajniejszymi, nowocześniejszymi pompowniami parowymi. Ich zaletą była niezależność od pogody, niezawodność oraz duża wydajność pozwalająca na odwadnianie wiekszego terenu jednocześnie. Pierwsza żuławska pompownia parowa powstała w 1840 roku w Piotrowie koło Cyganka. Mieszkańcy Żuław jednak byli tak mocno przywiązani do wiatraków, że niechętnie inwestowali w nowoczesne pompownie parowe. Następnie pompy parowe były zastępowane przez elektryczne. Do dziś przetrwała tylko jedna przepompownia parowa w pobliżu Różan na Żuławach Elbląskich.

Jeśli zaś chodzi o wiatraki odwadniająco - nawadniające to do II Wojny Światowej dotrwało ich prawdopodobnie około stu i byłyby wojnę przetrwały gdyby nie zalanie Żuław w wyniku wysadzenia wałów przez hitlerowców w marcu 1945 roku. Dzieła zniszczenia dokonały lata powojenne charakteryzujące się nie tylko brakiem dbałości, ale nie rzadko wręcz celowym niszczeniem zabytków.

HISTORIA JEDNEGO WIATRAKA

Ostatnim tego typu urządzeniem jest wiatrak czerpakowy z Ostaszewa [Schönberg], zbudowany na przełomie XVIII i XIX wieku. W roku 1933 został on rozebrany na pojedyńcze deski, które następnie ponumerowano i przewieziono do małego skansenu przy katedrze oliwskiej [to uchroniło go od zniszczenia w wyniku zalania pod koniec wojny]. Tam poskładano go i w latach 1965-66 wykonano szereg prac remontowo - konserwatorskich: wymieniono wiele naruszonych zebem czasu elementów drewnianych, odrestaurowano śmigi, odbudowano schody oraz całą konstrukcję zaimpregnowano. Rok później, 27 lutego 1967 roku, wiatrak został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 328. Tam też w roku 1977 spaleniu uległa górna część wiatraka [głowica] wraz z mechanizmami.

           

Ostaszewo                         Oliwa                            Oliwa                         Wieniec

W  i  a  t  r  a  k      o  s  t  a  s  z  e  w  s  k  i

Źródło: Forum Dawny Gdańsk

W roku 1977 wiatrak [sama podstawa z częścią machanizmów, które ocalały z pożaru w Oliwie] wrócił na Żuławy. Przeniesiono go do wsi Wieniec na Wyspie Sobieszewskiej i ustawiono z daleka od wody na wzgórzu, zaprzeczając tym samym jego pierwotnemu zastosowaniu - regulowaniu nawodnienia polderów. W 2006 roku za zgodą Pomorskiego Konserwatora Zabytków niszczejące resztki ostaszewskiego wiatraka zostały przeniesione do Nowego Dworu Gdańskiego i eksponowane są obecnie w Muzeum Żuław. Warto więc pojechać tam i zobaczyć na własne oczy najlepiej zachowaną żuławską pompę wietrzną.

         


         

Szczątki ostatniej żuławskiej pompy wietrznej. Muzeum Żuław. Nowy Dwór Gdański.

WIATRAKI PRZEMIAŁOWE

Drugim typem wiatraka ze względu na jego przeznaczenie jest wiatrak przemiałowy, czyli młyn. Młyny wiatrakowe miały o tyle większą szansę na przetrwanie do dzisiejszych czasów, że były konstrukcjami większymi, solidniejszymi i lokalizowanymi głównie na wzniesieniach, czy to naturalnych czy sztucznych [terpach]. Spośród około 100 wiatraków przemiałowych jakie doczekały roku 1945 dziś istnieją właściwie dwa - drewniany koźlak w Drewnicy z 1718 roku i XIX-wieczny, murowano - drewniany holender w Palczewie [nawisem pisząc oba w katastrofalnym stanie].

         

Drewnica. Koźlak z 1718 roku. Stan z 1955 i 2008 roku.
Źródło lewego zdjęcia: Forum Dawny Gdańsk

Jeżeli chodzi o wieś Drewnica to istniały tam trzy wiatraki - wspomniany koźlak, duży holender na budynku spalony w latach osiemdziesiątych oraz jeszcze jeden przeniesiony w czasie budowy Przekopu Wisły w 1894 roku i umieszczony na sztucznym pagórku [obecnie nie istnieje].

         

Drewnica. Wiatrak typu holenderskiego umieszczony na budynku. Dawniej i 2009 roku.
Źródło lewego zdjęcia: Forum Dawny Gdańsk

         

Palczewo. XIX-wieczny holender. Dawniej i 2009 roku.
Źródło lewego zdjęcia: Forum Dawny Gdańsk

         

Wikrowo. Dawniej i 2010 roku.
Źródło lewego zdjęcia: Marek Opitz - Opitz.pl

 

Do Góry

 

Palczewo
Drewnica
Ostaszewo
Wikrowo
Drewnica

2009-